MAŁOPOLSKA - MAŁOPOLSKA Małopolska to historyczna i etnograficzna kraina w południowo-wschodniej Polsce, w dorzeczu górnej i częœciowo œrodkowej Wisły. Obejmuje większoœć obszaru Karpat Polskich, Kotlinę Sandomierskš, Kotlinę Oœwięcimskš i Wyżynę Małopolskš, w skład której wchodzi m.in. unikatowy w skali przyrodniczej region - Jura Krakowsko-Częstochowska. Na liœcie małopolskich atrakcji przebojem numer jeden jest Kraków, kulturalna stolica kraju (znajduje się tu około jednej czwartej zasobów muzealnych całej Polski), europejska stolica kultury roku 2000. Kraków ma jednak mocnych konkurentów. Jest nim przede wszystkim Zakopane - wspaniały kurort u stóp najwyższych w Polsce gór - Tatr i otaczajšcy go osobny region, œciœle zwišzany z kulturš góralskš - Podhale. Około 4 miliony osób rocznie dociera do Częstochowy - najsławniejszego miejsca pielgrzymkowego w Polsce, by pomodlić się przed cudownym obrazem Matki Boskiej Częstochowskiej w klasztorze na Jasnej Górze. Kolejnym konkurentem jest Wieliczka, a w niej unikatowa w skali œwiatowej kopalnia soli. Oœwięcim nie zabiega o goœci. Ale turyœci tłumnie odwiedzajš stworzony przez Niemców, a po wojnie przekształcony w muzeum obóz zagłady. Jeszcze dwie krainy w regionie sš warte zwiedzenia. To cišgnšce się na wschód od Wisły i na południe od Bugu Lubelszczyzna i Roztocze. Wyróżniajš się pięknem krajobrazów (sš tu m.in. dwa parki narodowe) i licznymi pamištkami, jakie pozostawili po sobie Żydzi, niegdyœ zamieszkujšcy te tereny. Sš tu dwa miejsca, które na pewno warto zobaczyć: to Lublin, bardzo ładne miasto z ciekawš starówkš i licznymi zabytkami (m.in. wspaniały zamek), oraz Zamoœć, nazywany "Padwš Północy", perła renesansu wpisana na Listę Œwiatowego Dziedzictwa UNESCO. Nazwa Małopolska używana jest od XV w. Łacińska nazwa Małopolski - "Polonia Minor" znaczy tyle samo co "Młodsza Polska". Młodsza - w porównaniu z ziemiami obecnej Wielkopolski, na których powstawało państwo polskie. Jednak już od połowy XI wieku to Małopolska była najważniejszš dzielnicš Polski - to tu, w stołecznym Krakowie, na wzgórzu wawelskim rezydowali królowie i ksišżęta, kwitło życie kulturalne i naukowe (w 1364 r. Kazimierz Wielki założył Akademię Krakowskš, dzisiejszy Uniwersytet Jagielloński), wznoszono zamki i koœcioły. Tędy prowadziły ważne szlaki handlowe z Europy Zachodniej nad Morze Czarne, co przyczyniło się do rozwoju miast. Złoty wiek Małopolski zakończyło przeniesienie stolicy kraju do Warszawy i rozbiory. Po rozbiorach Małopolska została przyłšczona do Austrii. W 1809 r. częœć jej terenów stała się częœciš Księstwa Warszawskiego, a w 1815 - Królestwa Polskiego. Z Krakowa i okolic utworzono Rzeczpospolitš Krakowskš (1815-1846) pod wspólnym nadzorem państw zaborczych. Po nieudanym zrywie wolnoœciowym, powstaniu krakowskim (1846), Rzeczpospolita Krakowska została wcielona do Galicji. W 1918 r., po odzyskaniu przez Polskę niepodległoœci, większa częœć historycznej Małopolski znalazła się w granicach państwa polskiego. Po II wojnie œwiatowej znaczne obszary przyłšczono do ZSRR. Kraków Fot. P. Kubisztal PRZYRODA: POTĘŻNE SKAŁY I MAŁE SKAŁKI Przyroda Małopolski kojarzy się przede wszystkim z górami - przez południowš częœć regionu przebiega łańcuch Karpat. Cišgnš się one mocno wygiętym łukiem o długoœci 2600 km pomiędzy dwoma fragmentami doliny Dunaju, od okolic Bratysławy na Słowacji przez Polskę i Ukrainę do Rumunii. Polski odcinek pasma karpackiego liczy ok. 300 km długoœci i dzieli się na Karpaty Zachodnie (m.in. Tatry, Pieniny i Beskidy) oraz Wschodnie (Bieszczady). W obrębie Małopolski wznoszš się szczyty Karpat Zachodnich. Kuszš turystów pięknš, dzikš przyrodš. Dojazd i baza noclegowa sš dobrze przygotowane, szlaki sš zagospodarowane i goœcinne, ale po wkroczeniu na nie cywilizację zostawia się za sobš. Potrzebny jest plecak z prowiantem, dobre buty, odrobina odwagi i można wyjœć na spotkanie z prawdziwš, nieskażonš ludzkš działalnoœciš naturš. Ale przyroda Małopolski to nie tylko góry. Jura Krakowsko-Częstochowska: jaskinie i nietoperze Wyżyna Małopolska, a szczególnie stanowišca jej częœć Wyżyna Krakowsko-Częstochowska, zbudowana z wapieni jurajskich, może się poszczycić niezwykle efektownymi formami krasowymi. Sš tu dwa Parki Narodowe - Ojcowski i Œwiętokrzyski. Na sporej częœci Jury Krakowsko-Częstochowskiej powstał Zespół Parków Krajobrazowych Orlich Gniazd - ruin zamków obronnych z czasów Kazimierza Wielkiego (XIV w.). Najwspanialsze to Ogrodzieniec, Mirów, Bobolice i zamek w Olsztynie. Latem Jura oblężona jest przez wspinaczy skałkowych - wapienne skały wspaniale nadajš się do uprawiania tego sportu. Zespół Parków Krajobrazowych Orlich Gniazd ma do zaoferowania jeszcze jednš atrakcję - osobliwoœć na skalę œwiatowš, czyli Pustynię Błędowskš (która wprawdzie zarasta roœlinnoœciš, ale - co pustynia, to pustynia). Czy wiesz, że... Pustynia Błędowska to największy w Polsce i - do niedawna - w Europie Œrodkowej obszar luŸnych piasków w głębi lšdu, naniesionych przed tysišcami lat przez wody topniejšcego lodowca. Rozpoœciera się na obszarze 32 km2 (do niedawna 150 km2) między Kluczami, Chechłem i Błędowem. Osišga 9 km długoœci oraz 3-4 km szerokoœci, a œrednia głębokoœć piasku wynosi 25 m. Jeszcze w latach 50. i 60. XX w. obserwowano tu pustynne zjawiska: fatamorganę, zamiecie piaskowe, tršby powietrzne, oazy. Teraz pustynia silnie zarasta roœlinnoœciš, głównie wierzbš kaspijskš, i trudno już wypatrzyć efektowne połacie "gołego" piasku. Na szczęœcie istniejš hipotezy mówišce, że piasek, przynajmniej częœciowo, zacznie się sam odradzać. W ostatnich latach pustynia stała się ulubionym miejscem zwolenników paralotniarstwa. Nie tylko dlatego, że górujš nad niš kilkudziesięciometrowej wysokoœci wzgórza, które sš dobrym miejscem startu. Pustynia, choć zaroœnięta, wytwarza bardzo korzystne dla lotniarzy pršdy powietrzne. Dzięki nim umiejętnie kršżšc w tzw. kominach, można wznieœć się wysoko w niebo. Ojcowski Park Narodowy, położony w okolicach Krakowa, w dolinie Pršdnika, to najmniejszy park narodowy w Polsce (1580 ha). 14 stycznia 2001 r. obchodził 45. urodziny. Mimo niewielkich rozmiarów, znalazł się w pierwszej dwudziestce na liœcie 1200 rezerwatów objętych rejestrem ONZ. Rocznie odwiedza go 350-400 tys. osób. Bo warto! Urokliwa rzeŸba terenu, fantastyczne formy skalne o baœniowo-mitologicznych nazwach (np. 20-metrowa skała nazwana Maczugš Herkulesa), ponad 400 jaskiń, wšwozy głębokie nawet na 100 m, wywierzyska krasowe, unikatowa szata roœlinna oraz œredniowieczne zamki i ich ruiny - to wszystko lokuje park na liœcie miejsc, które każdy turysta powinien odwiedzić. Jura Krakowsko-Częstochowska; wspinacz skałkowy Góry Œwiętokrzyskie: najstarsze i najniższe Strona www: http://www.sejmik.kielce.pl/ Częœć Wyżyny Małopolskiej stanowi również Wyżyna Kielecko-Sandomierska z Górami Œwiętokrzyskimi - jednymi z najstarszych gór w Europie. Niewysokie (najwyższe wzniesienie, Łysica - 612 m n.p.m.), długie pasma o łagodnej linii grzbietowej liczš sobie 650 mln lat. Niektóre z nich pokrywajš charakterystyczne rumowiska bloków skalnych - gołoborza - niepowtarzalny element krajobrazu Gór Œwiętokrzyskich, powstały na skutek intensywnego wietrzenia skał w niskiej temperaturze. Góry Œwiętokrzyskie były niegdyœ całkowicie poroœnięte puszczš. Do dziœ zachowały się tylko fragmenty dwóch: Puszczy Jodłowej i Puszczy Œwiętokrzyskiej, ale nadal najbardziej charakterystyczne dla rejonu sš lasy, rosnšce w zwartych kompleksach, przeważnie na górskich grzbietach. Rosnš tu wszystkie niżowe gatunki paproci i widłaków, ciekawostkę sš znajdujšce się pod ochronš torfowiska z cennš roœlinnoœciš bagiennš, m.in. rosiczkš i storczykami. Wœród bujnej przyrody mieszkajš dziki, lisy, sarny, jelenie, daniele, borsuki, bobry, kuny, łasice i wiewiórki oraz ponad 150 gatunków ptaków (m.in. cietrzewie i głuszce). Najcenniejsze obszary rejonu chroni Œwiętokrzyski Park Narodowy, utworzony w 1950 r., o powierzchni 7626 ha. W jego skład wchodzi m.in. Łysa Góra - legendarne miejsce sabatów czarownic. Badania archeologiczne potwierdziły jedynie fakt, że przed wiekami na Łysej Górze istniał pogański oœrodek kultu słowiańskich bogów zwišzanych z siłami przyrody o imionach: Łada, Boda i Leli (Œwist, Poœwist i Pogoda). Oprócz tego, 66 tutejszych obszarów objęto ochronš rezerwatowš. W ich granicach znajduje się ponad 670 pomników przyrody. Czy wiesz, że... Najsłynniejszym pomnikiem przyrody Gór Œwiętokrzyskich jest 1000-letni dšb Bartek, jedno z najstarszych drzew w Polsce. Jego obwód przy ziemi wynosi 13 m, a wysokoœć dochodzi do 30 m. Wokół Gór Œwiętokrzyskich zalegajš młodsze utwory skalne, a wœród nich wapienie, więc i tu nie brakuje jaskiń i grot. Najsłynniejsza z nich jest objęta ochronš rezerwatowš, ale udostępniona do zwiedzania jaskinia Raj. Czy wiesz, że... Raj, położona w pobliżu Kielc najbardziej znana i uznawana za najpiękniejszš z polskich jaskiń, została odkryta dopiero w 1964 r., ale odnaleziono w niej szczštki kostne zwierzšt plejstoceńskich - mamuta, nosorożca włochatego, niedŸwiedzia jaskiniowego oraz krzemienne i koœciane narzędzia - dzieło człowieka neandertalskiego sprzed 40-50 tysięcy lat. To jaskinia "przyjazna" - do jej zwiedzenia nie potrzeba specjalistycznego sprzętu ani przeszkolenia. Trasa jest niedługa (180 m), ale gwarantuje fantastyczne wrażenia. Wspaniałe oœwietlenie wydobywa z mroków pieczary charakterystyczne formy, głównie stalaktyty, stalagmity i stalagnaty (w niektórych miejscach z metra kwadratowego stropu zwisa do 200 stalaktytów!), a także będšce na œwiecie rzadkoœciš pizoidy (perły jaskiniowe - nacieki w kształcie kulek). Jaskinia Raj Karpaty: wędrówki wœród lasów i hal Tatry Najwyższe pasmo całych Karpat, przez mieszkańców nizin uważane za jedyne "prawdziwe" góry w Polsce. Latem wycieczki i indywidualni turyœci docierajš do niemal każdego tatrzańskiego zakštka, zimš przyjeżdżajš tu narciarze, których przycišga sława Zakopanego - "zimowej stolicy Polski". Tatry majš do zaoferowania naprawdę wiele. Sš to jedyne polskie góry typu alpejskiego. Wiodš przez nie malownicze szlaki z przepięknymi widokami. Aby docenić urodę Tatr, nie trzeba zdobywać szczytów - wystarczy spacer jednš z przepięknych dolin - Chochołowskš, Koœcieliskš, Stršżyskš, Rybiego Potoku. Zimš wiele stoków zamienia się w trasy narciarskie. Leżšce u podnóża Tatr Zakopane też nie jest zwykłym miastem; wyróżnia je góralski folklor- obyczaje, tańce i pieœni, stroje, gwara i oryginalna architektura. W całym łańcuchu Karpat, który wielkim łukiem cišgnie się od przełomu Dunaju w Żelaznej Bramie, aż po Bramę Morawskš, Tatry stanowiš najwyższš i najbardziej alpejskš w charakterze grupę górskš. Zajmujš powierzchnię 785 km2, z czego do Polski należy niespełna 25%, tj. ok. 175 km2. Najwyższy szczyt Tatr - Gerlach (2655 m n.p.m.) - znajduje się po stronie słowackiej. W Polsce rekord wysokoœci bije się, wychodzšc na Rysy (2499 m n.p.m.), położone na granicy ze Słowacjš. Najwyższym szczytem umiejscowionym w całoœci na terenie Polski jest Kozi Wierch (2291 m n.p.m.). Tatry Fot. R. M. Kosińscy Polskie Tatry dzielš się na Wysokie i Zachodnie. W Wysokich jest najwięcej zbiorników wodnych (pozostałoœci po lodowcu), a w Zachodnich - najładniejsze jaskinie. Tatry Wysokie należš do odważnych - strome szlaki, dzikie, ostre granie i przepaœcie bywajš zdradliwe. Ale tu widoki sš najpiękniejsze i najgłębiej zapadajš w serce. Tatry Zachodnie sš bezpieczniejsze - szerokie grzbiety o łagodnych liniach sš przyjazne dla turysty, więcej tu zieleni i przestrzeni. Czy wiesz, że... - Najwyższym szczytem położonym w całoœci na terenie Polski jest Kozi Wierch (2291 m) -Największym jeziorem całych Tatr jest Morskie Oko (34,9 ha) - Najgłębsze jezioro tatrzańskie to Wielki Staw w Dolinie Pięciu Stawów Polskich (79,3 m) - Najgłębsza jaskinia to Wielka Œnieżna w masywie Czerwonych Wierchów (814 m deniwelacji) - Najdłuższš dolinš polskich Tatr jest Dolina Suchej Wody Gšsienicowej (13 km) - Najwyższym wodospadem w Tatrach Polskich (a jednoczeœnie w całej Polsce) jest Wielka Siklawa, spadajšca z progu Doliny Pięciu Stawów Polskich (70 m) - Rekordowš pokrywę œnieżnš gruboœci 3,55 m odnotowano na Kasprowym Wierchu w kwietniu 1996 r. Urozmaicona rzeŸba sprawia, że w Tatrach powstało wiele wodospadów. Do najbardziej znanych i najpiękniejszych w polskiej częœci Tatr należš Wodogrzmoty Mickiewicza i Wielka Siklawa, której urodę można ponoć najpełniej docenić wiosnš o wschodzie słońca. Nie mniejszš sławš cieszš się 43 jeziora polodowcowe (zwane zwyczajowo w Tatrach stawami) o szmaragdowo-błękitnych taflach i łšcznej powierzchni ok. 160 ha. Większoœć leży w Tatrach Wysokich, powyżej 1600 m n.p.m. Największe i najpiękniejsze, a jednoczeœnie najłatwiej osišgalne dla turystów, jest Morskie Oko (1393 m n.p.m.). Tatry wyróżniajš się spoœród wszystkich pasm karpackich niezwykłym bogactwem szaty roœlinnej. W samych tylko Tatrach Polskich stwierdzono występowanie ponad tysišca gatunków roœlin naczyniowych, z czego dwieœcie pięćdziesišt to gatunki górskie lub wysokogórskie. Charakterystyczne dla Tatr jest występowanie roœlin w układzie piętrowym. Ponad piętrem pogórza znajdujš się dwa piętra lasów - dolnoreglowe (głównie buk i jodła) i górnoreglowe (przede wszystkim œwierk, także limba, brzoza karpacka). Lasy kończš się na wysokoœci około 1500 m n.p.m. Ponad nimi roœnie kosodrzewina, której niskie zaroœla zabezpieczajš zbocza przed erozjš. Powyżej poziomu 1800 m n.p.m. zaczynajš się hale, gdzie jeszcze kilkadziesišt lat temu wypasano owce. Powyżej 2300 m n.p.m. góry sš w zasadzie nagie - na skałach rosnš tylko roœliny przystosowane do surowych warunków panujšcych na tej wysokoœci. Tatry schronisko na hali Ornak Jest kilka roœlin powszechnie kojarzonych z Tatrami - niewielka szarotka i dziewięćsił bezłodygowy (popularne na Podhalu motywy zdobnicze), fioletowe krokusy, których "łany" pojawiajš się w porze topnienia œniegów. Kolejnš ciekawostkš sš limby - te piękne drzewa najłatwiej spotkać nad Morskim Okiem i w okolicach Doliny Roztoki. Œwiat zwierzęcy Tatr charakteryzuje się także dużš odrębnoœciš, również zwišzanš z podziałem na poszczególne strefy. Piętra leœne zamieszkujš gatunki na ogół pospolite: jelenie (ok. 300 sztuk), sarny, dziki, wilki i lisy. Zachowały się jeszcze rysie i żbiki. Najdostojniejszym mieszkańcem regli jest niedŸwiedŸ brunatny, który w swych wędrówkach zapuszcza się nawet na wysokie przełęcze. Obecnie po polskiej stronie Tatr przebywa ok. dwunastu sztuk, podczas gdy w całym paœmie żyje ich około szeœćdziesięciu. Do rzadkoœci należy już niestety orzeł przedni; w całych Tatrach żyje tylko kilka par. Zmniejsza się również populacja kruków. Głównš atrakcję fauny tatrzańskiej stanowiš kozice (według spisu z roku 2000 po polskiej stronie jest ok. 80 sztuk) i œwistaki. Najłatwiej zaobserwować kozicę, która stała się symbolem Tatrzańskiego Parku Narodowego. By zobaczyć œwistaka, trzeba mieć więcej szczęœcia i cierpliwoœci. Częœciej można go usłyszeć niż dojrzeć, bowiem płochliwe zwierzštko, gdy tylko wyczuje zagrożenie, ostrzega swoich współbraci ostrym gwizdem, niosšcym się daleko po halach. Przyrodę Tatr chroni utworzony w 1955 r. Tatrzański Park Narodowy o powierzchni 21 400 ha. Beskidy Beskidy stanowiš największš częœć polskich Karpat. Dzielš się na Zachodnie i Wschodnie. Znajdujšce się w obrębie opisywanego regionu Beskidy Zachodnie podzielone sš na osiem grup górskich. W Małopolsce rozsiane sš m.in. pasma Beskidu Małego, Żywieckiego, Wyspowego, Sšdeckiego, do Beskidów zaliczajš się również Gorce. Charakterystyczne, kopulaste wzniesienia Beskidów, o łagodnych zboczach, poroœnięte lasami, szczególnie przypadnš do gustu miłoœnikom długich, spokojnych wędrówek. Poprzecinane gęstš sieciš szlaków turystycznych góry, u stóp których leżš malownicze wioski i miasteczka, gwarantujš turyœcie przeżycie wspaniałej przygody. Beskid Mały to niewysoka grupa górska, cišgnšca się od Bielska-Białej na zachodzie po dolinę Skawy na wschodzie. Od południa graniczy z Beskidem Żywieckim, a północnymi stokami opada w kierunku starych podbeskidzkich miast, takich jak Kęty, Andrychów i Wadowice - rodzinne miasto papieża Jana Pawła II. Łagodne szczyty, nie przekraczajšce 950 m n.p.m., rozdzielone sš głębokimi dolinami i w większoœci poroœnięte lasem, coć zdarzajš się również ładne widokowe polany. Beskid Żywiecki to najwyższa po Tatrach grupa górska w polskich Karpatach. Położony pomiędzy górnym biegiem Soły i Skawy. Najwyższym szczytem pasma jest Babia Góra, jednoczeœnie najwyższy szczyt polskich Beskidów (1725 m n.p.m.). Jej wspaniały krajobraz chroni Babiogórski Park Narodowy (utworzony w 1955 r.; 3392 ha), który w roku 1977 jako jeden z pierwszych na œwiecie górskich parków narodowych został włšczony do sieci Œwiatowych Rezerwatów Biosfery UNESCO. Beskid Wyspowy rozcišga się pomiędzy œrodkowš częœciš doliny Raby na zachodzie a dolinš Dunajca na wschodzie. Niewiele jest tu grzbietów górskich, liczne sš natomiast samodzielne szczyty o stromych zboczach i spłaszczonych wierzchołkach (najwyższy szczyt - Mogielica - 1171 m n.p.m.). Góry sš piękne o każdej porze roku, a szczególnie urokliwie prezentujš się przy jesiennej pogodzie, gdy z morza mgieł œcielšcych się w dolinach wyrastajš ciemne wyspy szczytów. Tutejsi mieszkańcy, przedstawiciele różnych grup etnicznych, starannie pielęgnujš swe pradawne tradycje. Beskid Sšdecki to pasmo górskie oddzielone na zachodzie dolinš Dunajca od Gorców i Beskidu Wyspowego, a na wschodzie graniczšce z Beskidem Niskim. Na południu sšsiaduje z Pieninami i ze Słowacjš. Beskid dzieli na dwie częœci malownicza dolina rzeki Poprad, chroniona przez Popradzki Park Krajobrazowy. Góry nie wznoszš się zbyt wysoko (tylko najwyższy szczyt, Radziejowa, przekracza 1200 m n.p.m.), sš poroœnięte gęstymi lasami. U zachodnich bram Beskidu Sšdeckiego położone sš dwa historyczne miasta - Nowy i Stary Sšcz, bogate w zabytki i sięgajšce œredniowiecza tradycje. Region obejmuje też kilka znanych w całej Polsce kurortów (Ÿródła mineralne), takich jak Krynica, Żegiestów, Piwniczna i Muszyna. Okoliczne wioski zamieszkiwała niegdyœ ludnoœć łemkowska. Pozostały po niej piękne cerkwie - drewniane i murowane, należšce do ciekawszych atrakcji architektonicznych regionu. Górskie uzdrowisko Gorce Gorce to grupa górska w Beskidach Zachodnich, położona pomiędzy dwoma rzekami - Rabš i Dunajcem, od północy sšsiadujšca z Beskidem Wyspowym, a od południa z Podhalem. Pasmo to, przypomina kształtem oœmiornicę; niektórzy ten charakterystyczny układ wzniesień nazywajš rozgwiazdš lub rozrogiem. Łatwo dostępne, zaokršglone i spłaszczone, przyjazne turystom szczyty (najwyższe wzniesienie, Turbacz - 1310 m n.p.m.) to nie wszystko, co majš do zaoferowania Gorce - "to coœ", co sprawia, że, kto raz tu przyjechał, będzie powracał wielokrotnie. Sprawia to fantastyczny krajobraz - długie i rozczłonkowane grzbiety poprzedzielane sš głębokimi i dzikimi dolinami, pokryte dziewiczymi niekiedy ostępami buczyny karpackiej i boru œwierkowego, przerywane rozległymi halami i urokliwymi polankami. Właœnie te malownicze hale i polany, z przycupniętymi na nich starymi, drewnianymi szałasami (kiedyœ masowo wypasano tu owce), stanowišce również wspaniałe miejsca widokowe, sš chyba głównym atrybutem Gorców. W 1981 r. utworzono Gorczański Park Narodowy o powierzchni 7020 ha. Chociaż sieć szlaków turystycznych jest doœć gęsta, działa kilka schronisk i baz namiotowych, znajdzie się tu jeszcze bez większego spokojne i pełne uroku miejsca. W kontakcie z dzikš przyrodš, gdzieœ na zagubionej polance, słuchajšc brzęczenia owadów, szumu drzew i spływajšcych z gór potoków, można wyciszyć się i zapomnieć o codziennych problemach. W rozległych, dzikich, jodłowo-bukowych i œwierkowych lasach i na polanach można spotkać bogactwo kwiatów i ziół, wœród których występuje wiele gatunków chronionych, np. krokusy, lilie złotogłów, œnieżyczki wiosenne, storczyki, dziewięćsił bezłodygowy i inne. W lecie na halach i wœród leœnego poszycia mnogoœć krzaków borówek (czarnej jagody) i malin zachęca do zbiorów. Œwiat gorczańskiej fauny jest bardzo bogaty. Żyjš tu sarny, jelenie, dziki, zajšce, a także rysie, które powróciły tu po wielu latach nieobecnoœci. Bogaty jest œwiat ptaków, których występuje tu ok. 100 gatunków. Zaobserwować można duże drapieżniki, takie jak jastrzębie, myszołowy, sokoły-pustułki, sš głuszce, cietrzewie, rude kanie i krogulce. Powróciły też niezbyt często występujšce (a żyjšce zawsze parami) kruki. Można tu oprócz tego zaobserwować rzadkš i chronionš salamandrę -symbol Gorczańskiego Parku Narodowego. Pieniny Pieniny przycišgajš turystów już od XVIII w. Goœcili tu zarówno Polacy, jak i cudzoziemcy. Dzisiaj ów malowniczy zakštek odwiedza rocznie około 400 tys. turystów. Należšce do łańcucha Karpat Zachodnich Pieniny to stosunkowo niewielki, ale niezwykle atrakcyjny pod względem krajoznawczym, przyrodniczym i turystycznym obszar górski. Natura zdziałała cuda, wypiętrzajšc przed milionami lat wspaniałe wapienne turnie, które choć niższe, strzelistoœciš dorównujš tatrzańskim, wyrastajšc pionowymi œcianami ponad strome, pokryte dziewiczym lasem zbocza. Przez malownicze góry przebija się Dunajec, tworzšc dziki, głęboki przełom. Ze względu na szczególne walory przyrodnicze już w 1932 r. utworzono tu Pieniński Park Narodowy. Pod względem zajmowanej powierzchni (2346 ha) jest jednym z najmniejszych parków narodowych w Polsce, ale z racji oferowanych atrakcji zalicza się do najciekawszych. Interesujšco wytyczone szlaki turystyczne oraz liczne punkty widokowe umożliwiajš poznanie największych osobliwoœci przyrodniczych nawet podczas krótkiego pobytu. Mimo dużych różnic wzniesień, ze względu na niewielkš wysokoœć (najwyższy szczyt - Wysoka - 1050 m) park dostępny jest dla każdego turysty, bez specjalnego przygotowania. Pieniński Park Narodowy ma swojš kontynuację na obszarze Słowacji. Ochronš objęto tam 3750 ha powierzchni. Czy wiesz, że... Utworzony na granicy Polski i Słowacji Pieniński Park Narodowy jest pierwszym w Europie, a drugim na œwiecie międzynarodowym parkiem przyrody (po Parku Pokoju Waterton-Glacier, obejmujšcym przygraniczne tereny prowincji Alberta w Kanadzie i stanu Montana w USA). Œwiat pienińskich roœlin jest niezwykle bogaty i interesujšcy. Ostre stoki porasta las jodłowo-bukowy z domieszkš jaworu, wišzu i klonu. Charakterystycznym dla krajobrazu Pienin drzewem jest sosna, rosnšca w niewielkich skupiskach na skalistych wierzchołkach. Ciekawym drzewem jest również cis, ale dziœ można spotkać już tylko jego pojedyncze okazy. Niewštpliwš atrakcjš sš pienińskie łški. Powstały niegdyœ wskutek działalnoœci człowieka, który karczujšc lasy, pozyskiwał tereny wypasowe i uprawne. Dziœ rosnš tu przeważnie samosiejki, które w sposób naturalny wkroczyły na pozbawiony lasu teren. Na bujnych pienińskich łškach przyrodnicy doliczyli się ponad 3000 gatunków roœlin. Do największych osobliwoœci zaliczajš się endemity: mniszek pieniński i pszonak pieniński, oraz relikty, z których do najbardziej znanych należy złocień Zawadzkiego - jest dosyć powszechny na pienińskich skałkach, a jego najbliższe stanowisko znajduje się na Uralu. W Pienińskim Parku Narodowym żyje ok. 250 gatunków zwierzšt. Spotyka się tu rysie, żbiki, jelenie i lisy. O bogactwie parku stanowiš także ptaki (150 gatunków). Dumš parku sš owady, szczególnie motyle (1600 gatunków). Niezapomnianych wrażeń dostarczy każdemu turyœcie wycieczka na Trzy Korony (982 m), Sokolš Perć i Sokolicę (747 m) i w Małe Pieniny. Szczególnie jesieniš, gdy drzewa nabierajš kolorów, a powietrze przejrzystoœci, krajobrazy na tych szlakach zapierajš dech w piersi. Największš atrakcjš gór jest spływ przełomem Dunajca. Wšskie drewniane czółna, łšczone po pięć w tratwy, kierowane przez góralskich flisaków, od stu kilkudziesięciu lat wożš turystów pełnš wrażeń drogš przez serce Pienin. Rzeka na odcinku 15 km wykonuje trzy olbrzymie zakręty, wijšc się w wšskim wšwozie wœród monumentalnych, malowniczych zboczy. Spływ przełomem Dunajca Ale Pieniny to nie tylko przyroda, ale i małe, œliczne miasteczka. Największa i najbardziej urokliwa jest Szczawnica. To również znane w Polsce uzdrowisko. Bijš tu liczne Ÿródła mineralne, których lecznicze właœciwoœci były znane już od XVI w. Kurort specjalizuje się w leczeniu chorób układu oddechowego, pokarmowego i alergii. Warto również odwiedzić Czorsztyn i Niedzicę, położone nad brzegami Zalewu Czorsztyńskiego - rozległego, sztucznego, ale bardzo malowniczego jeziora. W Czorsztynie znajdujš się okazałe ruiny XIV-wiecznego zamku królewskiego. Uroczysko skalne wraz z ruinami jest objęte rezerwatem krajobrazowym. W Niedzicy, nad wybudowanš w 1996 r. zaporš spiętrzajšcš wody Dunajca (jest tu elektrownia wodna) zachował się œliczny zameczek z XIV w., przebudowany potem w stylu renesansowym, uznawany za jeden z najcenniejszych zabytków budownictwa obronnego w Polsce. Zamek w Niedzicy MIASTA I MIEJSCA: POSZALEĆ I POMEDYTOWAĆ Kraków: życie w podziemiach Miasto o tysišcletniej tradycji, przez kilkaset lat stolica Polski, przez wielu krakowian nadal za stolicę jest uważane. Nowoczesnej, gwarnej Warszawie mieszkańcy Krakowa przeciwstawiajš urok starych, cichych, brukowanych uliczek, niezliczonych zabytków, którymi można by œmiało obdzielić kilka miast, wspaniałych muzeów i knajpek, niepowtarzalnej atmosfery spokoju i magii. Kraków to miasto studentów - uczy się ich tu ponad 100 tysięcy na dwunastu wyższych uczelniach - przez co to jedno z najstarszych miast w kraju jest jednoczeœnie najmłodsze duchem. Kraków, w odróżnieniu od Warszawy, nie został zniszczony w czasie II wojny œwiatowej. W całoœci zachowała się historyczna zabudowa (niektóre budowle, np. maleńki koœciółek œw. Wojciecha na Rynku Głównym czy koœciół œw. Andrzeja przy ulicy Grodzkiej pochodzš z czasów wczesnego œredniowiecza - X-XI w.). Miasto ma dwie największe atrakcje: Wawel z wielkim zamkiem - siedzibš polskich królów i Rynek Główny, otoczone starymi kamienicami serce miasta, w którym skupia się kulturalne i towarzyskie życie krakowian. Wawel i krakowskie Stare Miasto znalazły się na stworzonej w 1978 r. pierwszej Liœcie Œwiatowego Dziedzictwa Kultury UNESCO. To prestiżowe wyróżnienie otrzymało wówczas tylko 12 najcenniejszych obiektów w œwiecie. Czy wiesz, że... W 1995 r. Rada Ministrów Kultury Unii Europejskiej przyznała Krakowowi tytuł Europejskiego Miasta Kultury na rok 2000. Tym samym Kraków znalazł się, obok takich miast, jak: Awinion, Bolonia, Bergen, Bruksela, Helsinki, Praga, Reykjavik i Santiago de Compostela, na liœcie centrów kulturalnych Europy. Wawel, położony nad Wisłš, zasiedlony był od niepamiętnych czasów (50 tysięcy lat p.n.e. obozowali tu łowcy mamutów). Zamek królewski i wawelska katedra, przebudowywane na przestrzeni setek lat, tworzš mieszaninę stylów: romańskiego, gotyckiego i renesansowego. Arcydziełem sztuki renesansowej jest kaplica Zygmuntowska, której nie wolno pominšć w wędrówce po Wawelu. Warto również zajrzeć na Wieżę Zygmuntowskš, gdzie króluje do niedawna największy w Polsce dzwon Zygmunta, odlany z luf armatnich, przetopionych w 1520 r. za pienišdze króla Zygmunta I Starego. Bije on tylko w najważniejsze œwięta państwowe, do jego rozhuœtania potrzeba 10 ludzi (waży 12,7 ton), a dŸwięk słychać w promieniu 12 km od Krakowa. W wigilię Bożego Narodzenia 2000 r. pękło serce Zygmunta, co wiele osób poczytało za złš wróżbę. Nowe serce, ważšce 300 kg, odlano i zamontowano w cišgu kilku miesięcy. Zygmunta spotkała ostatnio jeszcze gorsza przygoda: nie jest już największy w kraju, o większy postarało się bowiem sanktuarium Marianów w Licheniu na Kujawach. Zamek Królewski na Wawelu Przechadzajšc się po Wawelu, jak nigdzie indziej w Krakowie można poczuć oddech historii. Na Wawelu sš pochowani polscy królowie i znani Polacy, np. Tadeusz Koœciuszko, Józef Piłsudski i Władysław Sikorski. Bliskoœć historii można również poczuć stšpajšc po posadzkach królewskich komnat i apartamentów, zwiedzajšc skarbiec i zbrojownię. Na Wawelu można również obejrzeć największš i najcenniejszš na œwiecie kolekcję stu kilkudziesięciu arrasów - wielkich renesansowych gobelinów. Czy wiesz, że... Według hinduskich wierzeń na Ziemi jest siedem tajemniczych Ÿródeł energii - czakramów. Znajdujš się w Jerozolimie, Rzymie, Welehradzie, Delfach, Mekce, Delhi i... w Krakowie, właœnie na Wawelu. Czakramy wytwarzajš ponoć ujemnš jonizację, dzięki której ludzie lepiej się czujš i sš odprężeni. Miejsce, w którym zlokalizowano czakram zostało ogrodzone, gdyż przytulajšcy się do wiekowego muru turyœci niszczyli go. Ale nadal można tu przyjœć, żeby się "doenergetyzować". Rynek Główny to największy ze œredniowiecznych placów Europy (200 x 200 m). Tak jak przed wiekami, stanowi centrum życia miasta, będšc prawdziwym "salonem" kulturalnym, handlowym i turystycznym. Niemal wszystkie kamienice służš nie tylko celom mieszkalnym - sš w nich kawiarnie, restauracje, puby, galerie, sklepy i muzea. Kwiaciarki tak, jak przed wiekami majš na Rynku swoje kramy, a wędrowni muzykanci liczš na zarobek. Latem sš tu też uliczni malarze, sprzedawcy obwarzanków, pamištek i innych mniej lub bardziej potrzebnych przedmiotów. Zawsze sš też turyœci, studenci i stada gołębi. Najbardziej znane budowle Rynku to Koœciół Mariacki i Sukiennice. Koœciół, gotycka bazylika z XIII-XV w., w przepięknym wnętrzu kryje prawdziwy skarb - największy i jeden z najpiękniejszych œredniowiecznych ołtarzy w Europie, autorstwa Wita Stwosza. Ołtarz ma 13 m wysokoœci i 11 m szerokoœci. Doliczono się w nim 200 rzeŸbionych figur mierzšcych od 3 cm do 3 m. Mistrz tworzył go przez 12 lat. Z wyższej wieży koœcioła rozbrzmiewa na cztery strony œwiata wygrywany co godzinę na tršbce hejnał mariacki. Ołtarz Wita Stwosza w Koœciele Mariackim Mierzšce 108 m długoœci Sukiennice sš najbardziej, obok Wawelu i Koœcioła Mariackiego, znanym symbolem architektonicznym Krakowa. Od XIII w. były przede wszystkim centrum handlowym, i można powiedzieć, że pozostały nim do dzisiaj. Wewnštrz cišgnš się kramy z pamištkami, rękodziełem i biżuteriš (niezwykle pięknymi wyrobami ze srebra i bursztynu), zawsze jest tłoczno i gwarno. Oprócz Sukiennic na płycie Rynku zachował się XI-wieczny koœciół œw. Wojciecha i Wieża Ratuszowa (ratusz, œredniowiecznš siedzibę władz miejskich, z powodu zniszczeń rozebrano na poczštku XIX w.) - jedyne budynki, które pozostały na gęsto niegdyœ zabudowanym placu. Ale nad krakowskim Starym Miastem unosi się nie tylko duch historii, ale i, a może przede wszystkim... zabawy! A ta zabawa toczy się głównie w... podziemiach. W piwnicach zabytkowych kamienic mieœci się ponad sto restauracji, kawiarni i pubów. Krakowskie knajpy, z których każda ma niepowtarzalny wystrój i klimat, to ewenement na skalę całego kraju, dlatego do Krakowa na weekendy zjeżdżajš często ludzie z różnych stron Polski. Latem kawiarnie i puby przenoszš się na wolne powietrze, otaczajšc Rynek szczelnym wianuszkiem kolorowych, tętnišcych życiem ogródków. Ale jest jeszcze jedno miejsce w Krakowie, pod każdym względem fascynujšce. To Kazimierz, dzielnica żydowska, niegdyœ osobne miasto założone w 1335 r. przez Kazimierza Wielkiego (stšd nazwa), dziœ częœć Krakowa, ale jakże inna i odrębna w swym charakterze. Sš tu synagogi (najstarsza pochodzi z XV wieku), wšskie uliczki, małe domki i XVI-wieczny żydowski cmentarz. Żydów wysiedlili stšd w czasie II wojny œwiatowej hitlerowcy, na pozór szaro tu i pusto, ale to tylko pozory. Spacer plštaninš zaniedbanych, opuszczonych uliczek to niezwykłe przeżycie - w niektórych miejscach może się wydawać, że nic tu się od wieków nie zmieniło. A tymczasem w kamienicach kryjš się ekskluzywne hotele i restauracje z kuchniš żydowskš, no i oczywiœcie nie brakuje fantastycznych knajp ze specyficznš atmosferš. Cmentarz żydowski na krakowskim Kazimierzu Wieliczka: w krainie soli Niektórzy przyjeżdżajš do Polski tylko po to, żeby odwiedzić Wieliczkę. Najsłynniejsza na œwiecie kopalnia soli jest jednym z kilku miejsc w Polsce, wpisanych zarówno na Listę Œwiatowego Dziedzictwa Kultury UNESCO (w 1978 r.), jak i uznanych za Pomnik Historii (w 1994 r.). Historia wydobycia soli w Wieliczce to długie dzieje. Badania archeologiczne wykazały, że już około 3000 lat p.n.e. eksploatowano tu naturalnš solankę, która wytryskiwała na powierzchnię ziemi. Wyższa technika przybyła do Wieliczki wraz z benedyktynami, którzy wykopali pierwsze szyby górnicze - najstarszy pochodzi z 1280 r. Dzisiejsza kopalnia soli to labirynt podziemnych chodników i komór o długoœci ok. 350 km, z których tylko 2 km udostępnione sš do zwiedzania. Korzysta z tego rocznie ponad 700 tys. turystów z całego œwiata. Dwukilometrowa trasa wiedzie przez 20 zabytkowych komór, położonych na trzech poziomach, na głębokoœci od 64 do 135 m. Łšcznie wszystkich poziomów jest dziewięć, a najgłębszy sięga 342 m. Zwiedza się m.in. oryginalne komory, w których eksploatowano sól, podziemne jeziora i unikatowe kaplice z rzeŸbami i płaskorzeŸbami wykonanymi z soli przez górników. Prawdziwš perłš jest położona 101 m pod ziemiš kaplica œw. Kingi, z przepięknymi rzeŸbami i żyrandolami, ze względu na wymiary: 54,5 m (długoœć) x 10-18 m (szerokoœć) x 10-12 m (wysokoœć) zasługujšca właœciwie na miano koœcioła. Na trzecim poziomie (135 m), w dawnych komorach eksploatacyjnych, mieœci się Muzeum Żup Solnych. Reklamuje się jako największe na œwiecie muzeum górnicze. Wystawa obejmuje ponad 3000 eksponatów, a wœród nich dawne górnicze narzędzia oraz kolekcję minerałów i rzemiosła artystycznego. Ponieważ tutejsze powietrze ma właœciwoœci lecznicze, na pištym poziomie (211 m) utworzono sanatorium, w którym leczy się rozmaite alergie i astmę. Kopalnia soli w Wieliczce Częstochowa: cudowny obraz Częstochowa to duże miasto (160 km2, 260 tys. mieszkańców) nad Wartš, ważny węzeł komunikacyjny, a także... duchowa stolica Polski. Najsłynniejszym zabytkiem Częstochowy jest XIV-wieczny zespół koœcielno-klasztorny oo. Paulinów na Jasnej Górze, a w nim słynšcy z cudów obraz Matki Boskiej Częstochowskiej, zwanej też Czarnš Madonnš. Corocznie dociera tu ok. 4 milionów pielgrzymów z całego œwiata. Czy wiesz, że... Częstochowa jako pierwsze miasto w Europie Œrodkowej i Wschodniej otrzymała w kwietniu 1998 r. nagrodę Prix de l`Europe 1998 (ubiegało się o ten laur 50 miast z całej Europy). Częstochowa otrzymała jš za rozwijanš od lat współpracę w ramach porozumień pięciu miast-oœrodków pielgrzymkowych (Altötting, Fatima, Loreto i Lourdes), promujšcš wspólne przedsięwzięcia i rozwijajšcš turystykę pielgrzymkowš. Cel pielgrzymek, obraz Czarnej Madonny, kryje się w XV-wiecznej kaplicy, za kurtynš ze srebrnej blachy z 1673 r., która jest podnoszona tylko dwa razy dziennie. Obraz się zmienia, a to za sprawš siedmiu bogato inkrustowanych złotem, srebrem i szlachetnymi kamieniami sukienek, w które jest przebierany. Legenda głosi, że wizerunek Matki Boskiej Częstochowskiej namalował œw. Łukasz Ewangelista na desce pochodzšcej ze stołu z domu Œwiętej Rodziny, a szramy na policzku Maryi to œlad cięcia mieczem podczas napaœci na klasztor jasnogórski w 1430 r. W rzeczywistoœci ten słynšcy cudami obraz to bizantyjska ikona z VI-VIII w., która dotarła do Polski poprzez Ruœ. Niestety, obraz który możemy podziwiać na Jasnej Górze jest kopiš tamtego pierwszego, gdyż oryginał został zniszczony przez rabusiów. Kopia powstała po 1430 r., a jej twórca pragnšc upamiętnić zniszczenie pierwszego obrazu, namalował na twarzy Matki Boskiej dwie szramy. Na œcianach kaplicy widniejš liczne wota ofiarowane przez pielgrzymów, można też zobaczyć kule pozostawione przez uzdrowionych mocš obrazu. Prawdziwe dziękczynne bogactwa znajdujš się jednak gdzie indziej - w udostępnionym do zwiedzania skarbcu. Na oglšdaniu prezentowanych w nim kosztownoœci, w tym darów złożonych przez polskich królów, można by spędzić pół dnia. Najstarsze pochodzš z XIV w., wiele z nich uznano za dzieła sztuki. Oœwięcim: obóz zagłady Do muzeum w Oœwięcimiu nie powinno się przywozić dzieci. Obóz robi wstrzšsajšce wrażenie. Młodzież i doroœli powinni jednak odwiedzić Oœwięcim chociaż raz w życiu, by z bliska obejrzeć œwiadectwo największego masowego mordu w dziejach ludzkoœci. Obóz został utworzony przez hitlerowców w 1940 r. na przedmieœciach miasta Oœwięcimia, które podobnie jak i inne tereny Polski, było okupowane przez Niemców w czasie II wojny œwiatowej. Nazwa miasta Oœwięcim została zamieniona na Auschwitz i stała się również nazwš obozu. W cišgu następnych lat obóz został rozbudowany; objšł m.in. pobliskš Brzezinkę (Birkenau). W 1947 r. na obszarze dwóch zachowanych częœci obozu: Auschwitz I i Auschwitz II-Birkenau utworzono Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau. W 1979 r. miejsca te wpisano na Listę Œwiatowego Dziedzictwa Kultury UNESCO. Czy wiesz, że... Tuż po wojnie Najwyższy Trybunał Narodowy ustalił, że w obozie zginęło 2,8 mln więŸniów z 30 krajów œwiata. PóŸniejsze badania ograniczyły liczbę ofiar Auschwitz do 1,1-1,5 mln osób. 90% z tej liczby stanowili Żydzi deportowani z wszystkich krajów okupowanej Europy. Drugš pod względem liczebnoœci grupš więŸniów byli Polacy (140 tys.) - połowa z nich zginęła. Do obozu skierowano też ok. 20 tys. Romów z kilku krajów europejskich, ponad 10 tys. sowieckich jeńców wojennych oraz kilkanaœcie tysięcy więŸniów innych narodowoœci. Ustalenie faktycznych danych dotyczšcych rozmiarów zbrodni nie jest jednak możliwe - zacierajšc œlady zbrodni, Niemcy zniszczyli większoœć dokumentów. Poza tym większoœć więŸniów, bez jakiejkolwiek rejestracji i ewidencji, kierowano do komór gazowych bezpoœrednio z transportów. Do muzeum ludobójstwa w Auschwitz wchodzi się przez uwiecznionš na wielu filmach i fotografiach bramę z napisem "Arbeit macht frei" ("Praca czyni wolnym"). Dalej można zobaczyć kilkanaœcie ceglanych budynków, w których mieszkali więŸniowie. Porażajš urzšdzone w więziennych blokach ekspozycje przedmiotów zagrabionych więzionym i zamordowanym. Nie można przejœć obojętnie obok zabawek odebranych zamordowanym w obozie dzieciom, œciany œmierci, pomieszczeń, w których więŸniów mordowano przy użyciu cyklonu B, krematorium i celi głodowej, w której zmarł œw. Maksymilian Maria Kolbe, oddajšc życie za współwięŸnia. Sšsiednia Brzezinka wywiera jeszcze bardziej przygnębiajšce wrażenie. Tu zlokalizowano największy obóz œmierci - prawie 300 surowych, drewnianych baraków, wybudowanych przez więŸniów, tu powstała większoœć urzšdzeń masowej zagłady (4 komory gazowe i 4 krematoria). Nie ma tu żadnych ekspozycji, stan obozu starano się zachować bez zmian, w ten sposób oddajšc klimat ludzkiego upodlenia i bezmiaru zbrodni. Zakopane: pół-miasto, pół-wioska Modny kurort, stolica Tatr i Podhala, ale nie tylko. Zakopane było modne od poczštku XX w. i tak pozostało do dzisiaj. Od końca XIX w. przybywała tu artystyczna bohema - słynni polscy poeci, pisarze, malarze i rzeŸbiarze. Współtworzyli wyjštkowš atmosferę tego miejsca, której œlady pozostały do dziœ w nazwach ulic, pięknych willach projektowanych i zamieszkiwanych niegdyœ przez znanych artystów, obrazach i rzeŸbach w licznych galeriach. Dziœ także bywanie tu jest w dobrym tonie, jak w alpejskim Sankt Moritz. Od snobistycznej atmosfery ratujš Zakopane turyœci, którzy kontynuujšc ponadstuletniš tradycję pierwszych wypraw w Tatry, przemierzajš miasto z wielkimi plecakami, aby dolinami podšżać ku szczytom. Z obecnych 30 tysięcy mieszkańców ok. 5 tysięcy wywodzi się z dawnych XIX-wiecznych rodów góralskich. Zakopane zawsze fascynowało góralskš egzotykš. Jest dziwnym miastem: poza kilkoma rzędami niewysokich kamienic, przeważnie z poczštku wieku, stojš tu wille, pensjonaty, domy jednorodzinne i drewniane chałupy - wiele z nich to prawdziwe perełki góralskiej architektury. Od XIX w. po dziœ dzień chałupa w stylu zakopiańskim, ze spadzistym dachem, werandš, bogato zdobiona drewnianymi ozdobami jest przedmiotem westchnień bogatych mieszczuchów, a zakopiańscy budowniczowie podróżujš nie tylko po całej Polsce, ale i za ocean - zamówienia płynš bowiem i ze Stanów Zjednoczonych. Spacerujšc po Zakopanym i zapuszczajšc się w ciche, boczne uliczki, czasami ma się wrażenie, że trafiło się do pięknie utrzymanego skansenu. Panorama Zakopanego z Gubałówki Centralnš ulicš Zakopanego sš Krupówki. Przez cały rok kłębi się tu kolorowy, różnojęzyczny tłum. Pełno jest sklepów, restauracji, kawiarni i pubów, na stoiskach sprzedawane sš pamištki i oscypki - pyszne małe serki z owczego mleka. Położenie i zabudowa miasta sprawia, że nie z każdego miejsca można podziwiać góry - czasami sš całkowicie zasłonięte. Najczęœciej oczom turysty ukazuje się Giewont - najbardziej charakterystyczny szczyt Tatr. Czy wiesz, że... Giewont, pomimo tego, że nie imponuje wysokoœciš (1894 m n.p.m.), jest najbardziej znanym szczytem polskich Tatr, a zarazem symbolem Zakopanego. Sprawia to jego specyficzny kształt - oglšdany od strony Zakopanego przypomina leżšcš postać. Legenda głosi, że Giewont to œpišcy rycerz, który przebudzi się, gdy kraj znajdzie się w niebezpieczeństwie. Góra wznosi się w geometrycznym œrodku Tatr, stšd dawnej zastępowała zakopiańskim góralom zegar i pomagała przepowiadać pogodę. W 1901 r., dla uczczenia przełomu wieków, na "nosie" rycerza ustawiono 15-metrowy krzyż. Będšc w Zakopanem, można znaleŸć się w górach nie forsujšc się nadto - umożliwiajš to dwie funkcjonujšce przez cały rok kolejki - szynowa na Gubałówkę (1120 m n.p.m.) i linowa na Kasprowy Wierch (1987 m). Aby odetchnšć od miasta i zaczerpnšć œwieższego powietrza, wystarczy odjechać kilka kilometrów od Zakopanego w którškolwiek stronę - miasto otaczajš bowiem małe górskie wioski., należšce do Podhala - historyczno-geograficznej krainy rozcišgajšcej się pomiędzy Tatrami na południu, Gorcami na północy, Spiszem na wschodzie i Orawš na zachodzie. To właœnie te wioski i miasteczka, położone wzdłuż potoków, rzek i na zboczach gór, wiele osób wybiera na miejsce odpoczynku - baza noclegowa, podobnie jak w Zakopanem, jest w nich œwietnie rozwinięta. Na podhalańskiej wsi zachował się prawdziwy góralski folklor. W niedzielne przedpołudnia można spotkać mieszkańców wędrujšcych do starego drewnianego koœciółka w góralskich strojach, a w gospodzie posłuchać ludowej gwary oraz pięknej góralskiej muzyki.